Roszczenie o zachowek przedawnia się po 5 latach — ale początek biegu zależy od tego, kogo pozywasz. Wobec spadkobiercy termin liczy się od ogłoszenia testamentu, wobec obdarowanego od otwarcia spadku, czyli od dnia śmierci. To dwie różne daty i mylenie ich kosztuje całe roszczenie.

Najgroźniejsze jest przy tym powszechne przekonanie, że termin biegnie od dnia, w którym dowiedziałeś się o pominięciu. Nie biegnie.

Dwa terminy, nie jeden

Artykuł 1007 k.c. rozdziela sytuacje:

§ 1 — roszczenie przeciwko spadkobiercy 5 lat od ogłoszenia testamentu. Dotyczy roszczeń o zachowek oraz o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń.

§ 2 — roszczenie przeciwko obdarowanemu 5 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

Różnica bywa znaczna. Testament ogłasza się często wiele miesięcy, a bywa że lata po śmierci — dopiero gdy ktoś złoży wniosek o stwierdzenie nabycia spadku. Zdarza się więc, że roszczenie przeciwko obdarowanemu jest już przedawnione, podczas gdy wobec spadkobiercy termin dopiero zaczął biec.

Jeśli testamentu nie było w ogóle, a zachowku żądasz od osoby obdarowanej za życia spadkodawcy — liczy się wyłącznie data śmierci. Nikt Cię o tym terminie nie powiadomi i nic go nie uruchamia poza samym zgonem.

Czym jest ogłoszenie testamentu

To czynność sądu albo notariusza, nie moment odczytania dokumentu w gronie rodziny. Sąd otwiera i ogłasza testament, gdy uzyska dowód śmierci spadkodawcy — zwykle w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku. Sporządza się z tego protokół.

Data z tego protokołu jest datą początkową terminu z § 1. Można ją ustalić, przeglądając akta sprawy spadkowej we właściwym sądzie rejonowym.

Jeśli testamentów było kilka, znaczenie ma ogłoszenie tego, z którego wynika pominięcie uprawnionego.

Czego termin nie uwzględnia

Przedawnienie zachowku jest terminem obiektywnym. Nie ma tu odpowiednika reguły „od dnia, w którym dowiedziałeś się o szkodzie”.

Nie przedłużają go i nie wstrzymują:

  • to, że nie wiedziałeś o istnieniu testamentu
  • to, że nie wiedziałeś o darowiznach dokonanych za życia
  • to, że mieszkasz za granicą albo nie miałeś kontaktu z rodziną
  • prowadzenie rozmów ugodowych, jeśli nie przybrały formy prawnie doniosłej
  • oczekiwanie na zakończenie sprawy o stwierdzenie nabycia spadku

Ten ostatni punkt jest praktyczną pułapką: wiele osób czeka z pozwem o zachowek do prawomocnego zakończenia postępowania spadkowego. Nie trzeba czekać — pozew o zachowek można wnieść wcześniej, a sąd w razie potrzeby zawiesi postępowanie.

Wyjątkiem pozostają ogólne reguły z art. 121 k.c., zawieszające bieg przedawnienia m.in. wobec osób nieposiadających pełnej zdolności do czynności prawnych, które nie mają przedstawiciela ustawowego.

Co przerywa bieg przedawnienia

Przerwanie oznacza, że termin biegnie od nowa w pełnym wymiarze (art. 123–124 k.c.). Przerywa go:

  1. Wniesienie pozwu o zapłatę zachowku do sądu
  2. Wniosek o zawezwanie do próby ugodowej — tańszy niż pozew, choć orzecznictwo ocenia coraz surowiej wnioski składane wyłącznie w celu przedłużenia terminu
  3. Uznanie roszczenia przez zobowiązanego — także niewyraźne, np. częściowa zapłata albo pisemne przyznanie, że zachowek się należy
  4. Wszczęcie mediacji
  5. Każda czynność przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw, przedsięwzięta bezpośrednio w celu dochodzenia roszczenia

Czego nie przerywa: wezwanie do zapłaty wysłane bezpośrednio zobowiązanemu. To istotne i wbrew intuicji — wezwanie jest potrzebne, żeby postawić roszczenie w stan wymagalności i uruchomić odsetki, ale samo w sobie nie zatrzymuje zegara. Rozmowy, maile i pisma przedsądowe też nie.

Jeśli zbliża się koniec pięciu lat, jedyną pewną reakcją jest złożenie pisma w sądzie. Wysłanie kolejnego wezwania do zapłaty daje złudne poczucie działania, a termin biegnie dalej.

Skutki upływu terminu

Po przedawnieniu roszczenie nie znika — staje się zobowiązaniem naturalnym. Nadal istnieje, ale nie da się go przymusowo wyegzekwować, jeśli druga strona podniesie zarzut przedawnienia.

Ma to dwie konsekwencje praktyczne:

  • W relacjach między osobami fizycznymi sąd nie uwzględnia przedawnienia z urzędu w sprawach, w których obie strony są osobami fizycznymi niebędącymi przedsiębiorcami — zarzut musi podnieść pozwany. Jeśli tego nie zrobi, sprawa toczy się normalnie. Nie jest to jednak strategia, na której można polegać.
  • Dobrowolna zapłata przedawnionego zachowku jest skuteczna — nie można jej później żądać z powrotem jako świadczenia nienależnego.

Istnieje też art. 117¹ k.c., pozwalający sądowi wyjątkowo nie uwzględnić upływu terminu wobec konsumenta, gdy wymagają tego względy słuszności. W sprawach zachowkowych stosowany rzadko.

Co zrobić, gdy termin się kończy

Kolejność działań przy krótkim czasie:

  1. Ustal daty — datę śmierci i datę protokołu ogłoszenia testamentu z akt sprawy spadkowej
  2. Sprawdź, kogo pozywasz — spadkobiercę czy obdarowanego, bo to zmienia datę początkową
  3. Złóż pismo w sądzie, nawet jeśli nie masz jeszcze wyceny nieruchomości — wartość przedmiotu sporu można określić szacunkowo i sprecyzować w toku sprawy
  4. Rozważ zawezwanie do próby ugodowej, jeśli brakuje środków na pełną opłatę — opłata jest niższa niż 5% od pozwu
  5. Zachowaj dowód nadania — o zachowaniu terminu decyduje data nadania pisma w placówce pocztowej, nie data wpływu do sądu

Podsumowanie

Trzy rzeczy, które warto zapamiętać:

  • 5 lat, ale od różnych zdarzeń — ogłoszenie testamentu wobec spadkobiercy, śmierć wobec obdarowanego
  • wezwanie do zapłaty nie przerywa biegu terminu; przerywa go dopiero pismo złożone w sądzie
  • niewiedza nie przedłuża terminu — brak informacji o testamencie czy darowiznach nie ma znaczenia

Jeśli od śmierci bliskiej osoby minęły cztery lata i podejrzewasz, że zostałeś pominięty — sprawdź daty, zanim zaczniesz zbierać dowody. Kolejność ma tu znaczenie.

Jak policzyć samą kwotę roszczenia, opisujemy w artykule o tym, komu należy się zachowek i jak go obliczyć.

Podstawa prawna

  • ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny (Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93 z późn. zm.), art. 1007 (przedawnienie roszczeń o zachowek), art. 117 i 117¹ (skutki przedawnienia), art. 121 (zawieszenie biegu), art. 123–124 (przerwanie biegu)
  • ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. — Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296 z późn. zm.), art. 184 i nast. (zawezwanie do próby ugodowej), art. 646 i nast. (otwarcie i ogłoszenie testamentu)