Przed współpracą chroni Cię sprawdzenie kontrahenta i umowa, która konkretnie opisuje usługę, termin odbioru i zabezpieczenie płatności. Gdy pieniędzy już nie ma, zostaje windykacja: wezwanie do zapłaty, wpis do rejestru dłużników i pozew, najczęściej w elektronicznym postępowaniu upominawczym. Odsetki za opóźnienie i rekompensata 40–100 euro należą Ci się z ustawy, nawet jeśli w umowie nie ma o nich ani słowa.

Poniżej znajdziesz obie części: co zrobić, zanim podpiszesz, i co zrobić, gdy kontrahent nie płaci.

Jak sprawdzić kontrahenta w dziesięć minut

Sprawdzaj w ten sam sposób każdego nowego klienta, nawet gdy dobrze się zapowiada. Zaufanie nie ma tu nic do rzeczy.

KRS albo CEIDG. Sprawdź, czy firma istnieje, a przede wszystkim kto może ją reprezentować. Nie każdy, kto podpisuje umowę w imieniu spółki, ma do tego prawo.

Umowa podpisana przez osobę bez uprawnień nie wiąże spółki, dopóki zarząd jej nie potwierdzi (art. 103 Kodeksu cywilnego). Odpis z KRS jest bezpłatny. Sprawdzenie, kto figuruje w dziale 2, zajmuje minutę i może uratować całą umowę.

Biała lista podatników VAT. Ludzie często o niej zapominają, a błąd jest kosztowny. Jeśli zapłacisz przelewem powyżej 15 000 zł na rachunek spoza wykazu, nie zaliczysz tego wydatku do kosztów uzyskania przychodu i odpowiadasz solidarnie za VAT, którego kontrahent nie zapłacił. Solidarnie znaczy, że urząd może żądać tych pieniędzy także od Ciebie. Wykaz jest darmowy i dostępny przez API, czyli księgowość może sprawdzać go automatycznie.

Rejestry dłużników (KRD, BIG InfoMonitor, ERIF). Dostęp jest płatny, ale przy zleceniu na kilkadziesiąt tysięcy kilkadziesiąt złotych to niewiele. Wpis zobaczysz tylko wtedy, gdy ktoś wcześniej zgłosił dłużnika. Brak wpisu nie świadczy więc o uczciwości, a jedynie o tym, że nie ma ostrzeżenia.

Co wpisać do umowy, żeby uniknąć sporu

Umowa ustna między przedsiębiorcami jest ważna, ale w sporze prawie nic Ci nie da, bo wszystko zależy wtedy od tego, kto co pamięta. Spisuj umowę nawet ze „starym znajomym”.

Opis usługi. Większość sporów zaczyna się od ogólnego opisu. „Kampania marketingowa” niczego nie mówi. Napisz: ile materiałów, w jakich kanałach, w jakim terminie i po czym poznacie, że praca jest skończona. Im mniej szczegółów, tym łatwiej przy płatności usłyszeć „to nie było tak umówione”.

Odbiór. Umowa powinna mówić, kto odbiera pracę, w jakim terminie i co się dzieje, gdy kontrahent milczy. Można na przykład zapisać, że brak uwag w ciągu 7 dni roboczych oznacza odbiór bez zastrzeżeń. Bez tego usługa może miesiącami wisieć „w trakcie weryfikacji”, a faktura razem z nią.

Rodzaj umowy. Przy umowie o dzieło odpowiadasz za efekt, a przy zleceniu za staranną pracę. W sporze co innego trzeba wtedy udowodnić. Różnice opisujemy w tekście o umowie o dzieło, zleceniu i B2B.

Termin płatności. W transakcjach między przedsiębiorcami zasadniczo nie może przekraczać 60 dni od doręczenia faktury. Gdy dłużnikiem jest duży przedsiębiorca, a wierzycielem mikro-, mały lub średni, te 60 dni jest granicą twardą. Dłuższy termin narzucony przez silniejszą stronę bywa nieskuteczny. Sprawdź też, czy reszta wzorca nie zawiera klauzuli, którą da się podważyć.

Które zabezpieczenia działają

Zaliczka lub płatność etapami. 30–50% z góry pokrywa koszty początkowe i odsiewa nieuczciwych. Kto nie chce zapłacić niczego przed startem dużego zlecenia, często nie zamierza zapłacić też po nim. Przy dłuższym projekcie podziel wynagrodzenie na etapy powiązane z odbiorami.

Dobrowolne poddanie się egzekucji (art. 777 § 1 pkt 4–5 Kodeksu postępowania cywilnego). Kontrahent oświadcza u notariusza, że w razie braku zapłaty godzi się na egzekucję. Gdy nie płaci, nie prowadzisz procesu. Od razu występujesz o klauzulę wykonalności, czyli zgodę sądu na egzekucję, i idziesz do komornika. To najmocniejsze zabezpieczenie dostępne bez banku. Koszt aktu ponosi zwykle dłużnik, a przy stałej współpracy opłaca się o to zapytać.

Weksel in blanco z deklaracją wekslową. Kontrahent podpisuje niewypełniony weksel, czyli dokument z obietnicą zapłaty. Dochodzenie zapłaty z weksla jest tańsze i szybsze niż zwykły pozew, bo sąd wydaje nakaz na podstawie samego weksla. Deklaracja musi dokładnie określać, kiedy i do jakiej kwoty możesz weksel wypełnić. Bez niej weksel może obrócić się przeciwko Tobie.

Zastrzeżenie własności rzeczy sprzedanej (art. 589 Kodeksu cywilnego). Jeśli sprzedajesz towar z odroczoną płatnością, zapisz w umowie, że staje się on własnością kupującego dopiero po zapłacie. Gdy kontrahent przestanie być wypłacalny, odzyskasz rzecz i nie staniesz w kolejce wierzycieli.

Dlaczego kara umowna za brak zapłaty nie działa

To częsty zapis, który nie działa.

Karę umowną można zastrzec tylko na wypadek niewykonania lub złego wykonania obowiązku niepieniężnego (art. 483 § 1 Kodeksu cywilnego). Kara za opóźnienie w zapłacie faktury jest nieważna. Sąd jej nie zasądzi, choćby obie strony ją podpisały.

Kara umowna ma sens przy obowiązkach niepieniężnych, np. przy opóźnieniu w dostarczeniu materiałów, złamaniu poufności albo zakazu konkurencji. Przy pieniądzach ustawa daje Ci co innego i działa to bez dodatkowych zapisów:

  • Odsetki ustawowe za opóźnienie w transakcjach handlowych. Należą się bez wezwania i bez zapisu w umowie, od dnia następnego po terminie płatności. Stawka to stopa referencyjna NBP powiększona o 10 punktów procentowych, więc zmienia się razem ze stopami. Aktualną wartość ogłasza Ministerstwo Rozwoju w obwieszczeniu.
  • Rekompensata za koszty odzyskiwania należności (art. 10 ustawy o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom): 40 euro przy kwocie do 5 000 zł, 70 euro przy kwocie do 50 000 zł i 100 euro powyżej. Należy się od każdej niezapłaconej faktury i nie musisz wykazywać żadnych kosztów.

Przy dwudziestu przeterminowanych fakturach na 30 000 zł każda daje to 1400 euro samej rekompensaty, niezależnie od odsetek i należności głównej.

Jak odzyskać pieniądze w pięciu krokach

1. Skontaktuj się i potwierdź saldo. Zanim zaczniesz działać formalnie, wyślij zestawienie faktur z prośbą o potwierdzenie. Gdy kontrahent uzna dług, zaczyna się na nowo liczyć termin przedawnienia, czyli czas, po którym dłużnik może odmówić zapłaty (art. 123 § 1 pkt 2 Kodeksu cywilnego). Często to wystarcza, żeby pieniądze się znalazły.

2. Wyślij wezwanie do zapłaty. Pisemnie, z terminem co najmniej 7 dni, listem poleconym lub e-mailem, który daje dowód doręczenia. Wpisz kwotę główną, odsetki i rekompensatę. Pozycja „rekompensata 70 euro” bywa dla dłużnika pierwszym sygnałem, że ktoś tę sprawę naprawdę liczy.

3. Wpisz dłużnika do rejestru. Ten krok działa, bo wpis widzą banki, leasingodawcy i kontrahenci dłużnika. Musisz jednak spełnić warunki: co najmniej 500 zł zobowiązań wymagalnych od 30 dni oraz wezwanie z ostrzeżeniem o zamiarze wpisu i miesiąc odczekania (art. 15 ust. 1 ustawy o udostępnianiu informacji gospodarczych).

4. Złóż pozew. Przy długach pieniężnych najszybsze jest zwykle elektroniczne postępowanie upominawcze. Opisujemy je w osobnym poradniku o niezapłaconej fakturze i pozwie w EPU. Jeśli dłużnik wniesie sprzeciw, sprawa trafi do zwykłego trybu, ale często sam nakaz z EPU kończy sprawę.

5. Idź do komornika. Potrzebujesz prawomocnego nakazu i klauzuli wykonalności. Ustal wcześniej, z czego komornik może ściągnąć pieniądze: rachunek, należności od kontrahentów, majątek trwały.

Nie odkładaj pierwszego kroku. Gdy firma osuwa się w niewypłacalność, odzyskuje ten, kto zaczął w kwietniu, a nie ten, kto czekał do grudnia.

Ile masz czasu na odzyskanie pieniędzy

Roszczenia z działalności gospodarczej przedawniają się po 3 latach (art. 118 Kodeksu cywilnego). Termin kończy się jednak w innym dniu, niż podpowiada intuicja: ostatniego dnia roku kalendarzowego. Faktura wymagalna 10 marca 2026 r. przedawni się więc 31 grudnia 2029 r.

Bieg przedawnienia przerywa każda czynność przed sądem, która ma doprowadzić do zapłaty, oraz uznanie długu przez dłużnika. Po przerwaniu termin biegnie od nowa.

Najczęstsze pytania

Kontrahent nie odebrał wezwania. Czy to blokuje sprawę? Nie. Liczy się prawidłowe wysłanie na adres z KRS lub CEIDG. Nieodebrana przesyłka awizowana pod adresem rejestrowym nie chroni dłużnika, bo sąd traktuje ją jako doręczoną.

Czy mogę naliczyć odsetki, jeśli umowa o nich milczy? Tak. W transakcjach handlowych odsetki za opóźnienie należą się z ustawy, bez wezwania i bez zapisu w umowie.

Kontrahent kwestionuje jakość usługi i z tego powodu nie płaci. Co teraz? Wszystko zależy od tego, czy potrafisz wykazać odbiór. Protokół odbioru albo zapis o milczącej akceptacji po 7 dniach zamienia spór o jakość w spór o zapłatę, a w takim sporze masz dużo mocniejszą pozycję.

Czy warto sprzedać dług firmie windykacyjnej? Przy starych, rozdrobnionych należnościach bywa to sensowne, ale cena jest zwykle znacznie niższa niż wartość długu. Przy jednej większej fakturze z kompletem dokumentów samodzielne EPU jest zwykle korzystniejsze.

Czy zakaz konkurencji w umowie B2B jest ważny? Między przedsiębiorcami tak, choć w innych granicach niż w prawie pracy. Szczegóły znajdziesz w tekście o zakazie konkurencji.


Podstawa prawna

  • ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 795), art. 103, 118, 123, 471–477, 483–485, 589 — tekst w ISAP
  • ustawa z dnia 8 marca 2013 r. o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 711 z późn. zm.), art. 4, 7, 8, 10 — tekst w ISAP
  • ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. — Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 468), art. 777 § 1 pkt 4–5, art. 505²⁸ i nast. — tekst w ISAP
  • ustawa z dnia 9 kwietnia 2010 r. o udostępnianiu informacji gospodarczych i wymianie danych gospodarczych (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 85 z późn. zm.), art. 15 — tekst w ISAP
  • ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz.U. 2004 nr 54 poz. 535 z późn. zm.), art. 96b — tekst w ISAP
  • ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. — Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 622), art. 117ba — tekst w ISAP